गणतंत्रातील पत्रकार ’दीन!’

२६ जानेवरी २०२६: आपल्या देशात पावणे पाचशेच्या जवळपास संपूर्ण राज्यात, बहूतांश भाषेतील वृत्त वाहिन्यात आहेत परंतू,यातील चार वृत्त वाहिन्या सोडून सर्व वृत्त वाहीन्या आर्थिक डबघाईस आल्या आहेत.त्यांचा संपूर्ण डोलारा केंद्रातील मोदी सरकारच्या जाहीरातींवर तग धरुन उभा आहे तर,ज्या चार वृत्त वाहिन्या आहेत त्यांचाही महसूलीचा सर्वात मोठा भाग मोदी सरकारच्या जाहीरातींवर निर्भर आहे.यामुळे गणतंत्रातील पत्रकारिता ही ‘तथ्यविरहीत’झाली असल्याचा दावा हा खरा वाटू लागतो.आणि गणतंत्र देशातील पत्रकारिता ही ‘दीन’वाटू लागते.

हल्ली सोशल मिडीयावर तथ्यांचा भडीमार असल्याचा ’भास’होतो मात्र,ते देखील दोनच परदेशी कंपन्यांच्या अधीन आहे,मेटा आणि गूगल.या दोन्ही कंपन्यांच्या भारतातील प्रतिनिधींना केंद्र सरकारचे प्रसारण मंत्रालय केव्हा ही ’तलब’करताना दिसून पडतात,त्यामुळे या प्लॅटफॉर्मवर देखील ‘तथ्य‘कधीचेच संपुष्टात आले आहे.‘सत्य’हाच आज देशात रुग्णावस्थेत पोहोचला आहे.

देशातील विविध वृत्त वाहिन्यांचे अँकर यांना कोट्यावधीचे पॅकेजेस मिळतात,त्यांचे सामान्य ज्ञान कितीही ‘सामान्य ’असले तरी सरकारला जे हवे ते दर्शकांच्या गळी उतरविण्यात ते ‘तरबेज’असतात आणि हीच त्यांची ‘गुणवत्ता’ठरते.सकाळ,संध्याकाळ सरकारच्या हितासाठीच कंठशोष करने,त्या अनुषगांने चर्चेचा सूर आवळणे,डिबेटचे विषय ठेवणे, देशात ‘सत्ता विरोधी’कोणी राहूच नये यासाठी या वृत्त वाहिन्या अगदी तळमळीने व सरकारप्रती प्रामाणिकपणे काम करताना दिसून पडतात.एका वृत्त वाहिनीवर एका अँकरने देशाचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचा उल्लेख ‘मोदी जी’न करता ‘मोदी’असा केला अन्…त्या अँकरची नोकरी गेली….!भारतातील मुख्य धारेतील सगळ्याच वृत्त वाहिन्या या फक्त मोदी सरकारच्या नीतीवर चालण्यात धन्यता मानत आहेत,किंबहूना चालण्यास ‘बाध्य’झाल्या आहेत…!

गेल्याच वर्षी वृत्त वाहिन्यांच्या हातातून पत्रकारिता पूर्णपणे ‘निसटली’आहे.ती आता सोशल मिडीयाकडे वळली आहे.भारतात आता पत्रकारिता शिल्लक उरली नाही.खूप..खूप..खूपच कमी अशी जागा उरली आहे जिथे ‘सत्य’धडपडत,चाचपडत आहे.मात्र,ती इतकी कमी आहे की,उल्लेखासाठी शब्द ही शोधावे लागतात….!मात्र,या ही माध्यमात ‘तथ्य’मांडणा-यांना बखुबी वेगळं करण्यात आलं आहे…!निव्वळ नफा कमविण्यासाठी भारत सरकारच्या हातातील खेळणे बनलेल्या सोशल मिडीया चालविण्या-या कंपन्यांनी ’तथ्य’मांडणारे,सांगणारे यांचे ’रिच’ आकुंचित करुन ठेवले आहे.त्यांनी मांडलेले ‘तथ्य’हे कोट्यावधी व्यूअर्सपर्यंत पोहोचू शकत नाही,ज्यांना ते ऐकायचे नाही त्यांच्यापर्यंत तर पोहोचूच शकत नाही..!त्यांचे तथ्य त्यांच्याच विचारसरणीच्या एका समूहापर्यंत,गटापर्यंत पोहोचत असतात.हा प्लॅटफॉर्म अफाट,अमर्याद असल्याच्या ‘भ्रमात’तथ्य मांडणारा असतो मात्र,त्याचे तथ्य हे एका चौकटीच्या बाहेर पोहोचू शकत नाहीत…!

तथ्य मांडणारे,तथ्य सांगणारे देशातील सरकारच्या नीतीला प्रभावित करण्याची ताकद असून देखील ते करु शकत नाही कारण त्यांचे तथ्य,मेटा किंव गुगलसारख्या कंपन्या सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचूच देत नाही.देशात तथ्य मांडणारी,सत्य सांगणारी जी अगदी छोटीशी जागा आहे ती आहे ‘इंटरनेट’च्या आधाराने ‘स्वखर्चाने’  स्वत:चे ॲप आणि न्यूज वेबसाईट्सद्वारे तथ्यांची मांडणी करणारा वर्ग,जे सरकार किंवा कोणाच्याही पैशांवर निर्भर नाही.तथ्य फक्त याच छोट्याशा जागेत जिवंत राहण्यासाठी धडपडताना दिसून पडतो कारण यांची ‘रिच’ही फार कमी असते.मोठमोठ्या नामांकित वृत्तपत्रांच्या व वृत्त वाहिन्यांच्याही ॲप्स आणि न्यूज वेबसाईट्स असतात मात्र,हेच धोरण या ही प्लॅटफॉर्मवर या वृत्तपत्र व वृत्त वाहिन्यांचे मालक स्वीकारताना दिसतात,‘तथ्य’मांडायचे नाही..तथ्य सांगायचे नाही,कारण…जाहीरातीतून बक्कळ पैसा कमावणे आणि सरकारी यंत्रणांचा ससेमिरा चुकवणे….!पत्रकारितेशी बांधिलकी नाही..सत्य गुदमरले तरी..व्यवसायिकता आणि सत्ते पुढील शरणागती महत्वाची ठरते.

आज समाज माध्यमांवर किमान ३८  टक्के हे सरकार समर्थक असले तरी ६२ टक्के हे सरकारी धोरणांच्या विरोधात आहेत मात्र,ते वेगवेगळे विखुरलेले आहेत.ते सरकारचे समर्थक नाहीत तरी देखील अलीकडच्या काळात सरकार त्यांच्यात ही सोशल मिडीयाच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणात‘ शिरकाव’ करु पहाते आहे.लाखो रिच असलेले इंन्फ्लूअर्स आदी यांच्याद्वारे सरकारने या उर्वरित ६८ टक्क्यांमध्ये शिरकाव करण्यासाठी जोर लावला असून त्यांना ३८ टक्क्यांवरुन आणखी पुढे जायचे आहे…! किमान ५० टक्के तरी…! त्यामुळेच बहूतांश केंद्रीय मंत्री हे मुलाखती देण्यासाठी वृत्त वाहिन्यांशिवाय युट्यूबर्स,इन्फ्लूअर्सकडे जाताना दिसून पडतात….! इन्सटाग्रामर्संना स्वत:च्या पॅनलमध्ये बोलावले जात आहे.हे ही नसे थोडके तर मोदी समर्थक व संरक्षक उद्योगपती मुकेश अंबानी चित्रपट निर्मितीच्या क्षेत्रात पोहोचलेले दिसून पडतात…!तंत्रज्ञान आणि ज्ञानाच्या बाबतीत आजचे सत्ताधारी देशातील विरोधी पक्षांच्या तुलनेत फार-फार पुढे असतात.त्यांच्याकडे संसाधने आहेत,धन आहे,उच्च विद्याभूषित वर्ग त्यांच्या मागे आहे,हाच त्यांचा राजकीय आधार आहे.राहूल गांधींपेक्षा आठ वर्षां आधीच मोदी ट्टीटर व फेसबुकवर आले होते…!

२०१४ च्या लोकसभा निवडणूकीपूर्वी तर फेसबुकवरची ‘वेळ’स्वत: त्यांनी किंवा त्यांच्यासाठी इतरांनी विकत घेतली होती,२०१४ ची निवडणूक ही पूर्णत: भारतातील जनमानसावर समाज माध्यमांच्या प्रभावात लढली गेली होती,ती निवडणूक ‘समाज माध्यम प्रायोजित’ होती….असा आरोप ही होत असतो,ज्याला जनता भूलली...मोदी  व भाजपचे चरित्र निर्माण फेसबुकने फूकट केले नाही…यासाठी बक्कळ रक्कम फेसबुकला देण्यात आली,ती धनाढ्य उद्योगपतींनी दिली…या आरोपाच्या चौकशीची मागणी क्षीण आवाजात दबली…!२०१४ ची  निवडणूक जिंकण्यासाठी भाजपने सगळ्या टूल्सचा प्रभावी वापर केला..!

यानंतर स्वत:चा राजकीय पक्ष चालविण्यासाठी त्यांनी फक्त अकरा वर्षात देशाच्या जवळपास सर्वच शहरात पक्ष कार्यालयांची निर्मिती केली.जमिनी विकत घेतल्या आहेत.तालुकास्तरावर देखील या राजकीय पक्षाची स्वत:ची पक्ष कार्यालये दिसतात.काँग्रेसला ही किमया सत्तेच्या पंचावन वर्षातही साधता आली नाही.३०० ठिकाणी तर भाजपची मातृसंस्था राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची देखील कार्यालये बनली आहे.दिल्लीच्या मुख्य कार्यालयासह ज्याची किमतच हजार कोटींच्या वर आहे.फक्त ११ वर्षात ५० हजार कोटींंपेक्षा जास्त मालमत्ता या राजकीय पक्षाकडे आहे.राहूल गांधींची खासदारकी काही काळासाठी गेल्यानंतर दिल्लीत त्यांचे स्वत:चे घर ही नव्हते,हे देखील देशातील जनतेला ते बेघर झाल्यावर कळले.त्यांच्या क़ुटूंबियांकडे एक फॉर्म हाऊस आहे मात्र,घर नव्हते.चिंदंबरम पासून तर शीला दीक्षीत सगळ्या काँग्रेसच्या नेत्यांकडे दिल्लीत स्वत:चे बंगले होते.हरियाणाच्या काँग्रेस नेत्यांचे तर दिल्लीत एक नव्हे तर अनेक बंगले आहेत मात्र,राहूल गांधीला दिल्लीत स्वत:चे घर घेणे सूचले नाही.तरी ही ,सोशल मिडीयामध्ये सोनिया गांधी जगातील चौथी श्रीमंत महिला असल्याचा ’भ्रम’ सुनियोजितपणे पसरविण्यास ‘त्यांना’यश मिळाले आहे.यालाच म्हणतात आपापली ’तथ्ये!’

परिणामी,देशातील सामान्य माणूस ‘तथ्य’म्हणजे ख-या बातमीच्या शोधात नेमके कुठे जाऊ,या ‘दयनीय‘अवस्थेपर्यंत पोहोचले आहेत.गणतंत्राच्या काळात देशातील पत्रकारिता ‘तथ्य विरहीत समाज घडविण्याचा प्रयत्न करताना दिसून पडते.