अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर गदा: यूट्यूबवरील व्हिडीयोज झाले गायब!

नागपूर,ता. १२ जानेवरी २०२५: चार वर्षांपूर्वी मी चीनच्या विरोधात बोललो ते व्हिडीयोज यूट्यूबवरुन गायब झाले,यानंतर केंद्रातील मोदी सरकारच्या पर्यावरणीय धोरण व लद्दाखविषयी देखील मी मत व्यक्त केले,ते व्हिडीयोज शोधल्यावरही यूट्यूटबवर सापडत नाही,माझ्या नावाने खूप शोधल्यानंतर कधीतरी सापडतात,असे धक्कादायक विधान सुप्रसिद्ध पर्यावरणवादी सोनम वांगचूक यांनी आज केले. पर्सिसटन्स येथील सभागृहात लद्दाखचे नागपूरातील विद्यार्थी  व नागपूरातील पर्यावरणवाद्यांशी संवाद साधताना त्यांनी हे विधान केले.या कार्यक्रमाचे आयोजन फ्रेंड्स ऑफ लद्दाख व फ्रेंड्स ऑफ नेचर (FOLFON)यांनी केले होते.

याप्रसंगी बोलताना ते म्हणाले की,भौगोलिक व नैसर्गिकरित्या लद्दाख हा भारतातील इतर राज्यांपेक्षा फार वेगळे राज्य आहे.अनेकांचा हा गैरसमज आहे की असाम,उत्तराखंड,अरुणाचल प्रदेश इत्यादी सारखा लद्दाख हे हिमालयाच्या कुशीत असलेले राज्य आहे मात्र,वास्तवतेत लद्दाख हा हिमालयाच्या पलीकडील लहानसे राज्य आहे ज्याची लोकसंख्या अवघी तीन लाखांच्या जवळपास आहे.लद्दाख हा एखाद्या मंगळ किवा चंद्र ग्रहासारखा भू-भाग आहे.आपल्या भौगोलिक संरचनेमुळे पावसाचे ढग हे हिमालयावरच रिते होत असल्याने लद्दाखमध्ये वर्षभरातून अवघे फक्त काही दिवस काही इंचच पाऊस पडतो.पाण्या अभावी येथील जमीन वाळवंटासारखी आहे.मात्र,आमचे पूर्वज जे कोणी या जमीनीवर येऊन वसले ,त्यांनी काळाच्या किती तरी पुढील तंत्रज्ञान वापरुन पावसाच्या तितक्याच पाण्याचा उपयोग करुन हा भू-भाग माणसांना राहण्यायोग्य बनवला.थंडीत येथील न्यूनतम तापमान उणे ३५ अंश तर गर्मीत अधिकतम तापमान प्लस ३५ अशं एवढे आहे.‘जंगल मे मंगल’ही म्हण ऐकली असेल मात्र,आमच्या पूर्वजांनी लद्दाख नावाच्या भू-भागावर ‘मंगल मे जंगल’उगवण्याची किमया साधली.नैसर्गिकरित्या ज्या भू-भागावर काहीच नाही उगवायला हवे होते,आमच्या पूर्वजांनी अगाध परिश्रमातून लद्दाखला हिरवळीचे बेट केले.ढगातून वर्षभरातून फक्त चार इंच पाणी पडत होते,ते वर्षभर साठवून ठेवण्याची किमया त्यांनी आपल्या बुद्धिमत्तेतून साधली.

लद्दाख हे असे राज्य आहे ज्याने शंभर वर्षांपूर्वीच हिमनद्यांच्या टेकड्यांमध्ये माणसाला जगवणे शिकवले.या हिमनद्यांमधूनअत्यंत हळूवार पद्धतीने वर्षभरात फक्त काही इंच बर्फ वितळून पाणी खाली येत होते.आमच्या पूर्वजांनी त्या पाण्यातूनच वाळवंटात शेती फूलवली.प्रत्येक प्रकारचे फळ-भाज्या लद्दाखमध्ये उत्पादित होतात.केवळ पाण्याचा दुष्काळच नाही तर लद्दाखमध्ये प्राणवायूची देखील कमतरता आहे.तरी देखील आमचे पूर्वज अश्‍या परिस्थितीत जगले नाही, तर शेती देखील फूलवली.याशिवाय संगीत,धर्म,रंगबिरंगी कला,संस्कृतीचा देखील उगम अश्‍या विपरित परिस्थितीत झाला,काळओघाने बहरला.

आमचे लद्दाख हे सततचा महापूर आणि दुष्काळाचेच राज्य आहे.अशातच गेल्या काही दशकांपासून लद्दाखला जागतिक तापमानाच्या(ग्लोबल वार्मिंग)च्या समस्येने ग्रासले.तेथील हिमनद्या या वितळू लागल्या आहेत.उत्तरी ध्रृव व दक्ष्ण ध्रृव याप्रमाणेच तिसरे ध्रृव हे हिमालय आहे जे फक्त बर्फाने आच्छादित आहेत.हिमालयात किमान पन्नास हजार हिमनद्या आहेत.जागतिक तापमान आटोक्यात न आल्यास एक दिवस या सर्व नद्या आटून जातील.एक चर्तुतांश लोकसंख्या ही संकटात येईल,विस्थापित होईल,असे भाकीत त्यांनी वर्तवले.

नागपूर असो किवा यूरोप,त्यांच्या तापमान वाढीमुळे लद्दाखवर परिणाम होतो कारण गर्मी वाढत आहे.उत्तराखंड,उत्तर प्रदेश,आसाम,अरुणाचल प्रदेश,काश्‍मीर कोणताही भाग असो कारखाने,वाहने,बांधकाम इत्यादी कारणांमुळे निर्माण होणा-या कार्बन उत्सर्जनातून प्रचंड प्रमाणात प्रदुषणाचे ढग हे अंतराळात जमा होत जातात,जे उंच अश्‍या हिमनद्यांवर जाऊन बसतात.त्यामुळेच पांढ-या शुभ्र हिमनद्या आता काळवंडलेल्या आणि काळ्या रंगाच्या दिसून पडतात.

२००६ मध्ये पहील्यांदा लद्दाखच्या शियांग गावात महापूर आला.मी त्यावेळी ८० वर्षांच्या सर्वात अनुभवी व्यक्तीला याचे कारण विचारले तेव्हा त्यांनी देखील त्यांच्या हयातीत असा महापूर निदान लद्दाखमध्ये या पूर्वी कधीही बघितला नव्हता!याचा अर्थ ही देण जागतिक तापमान वाढीची होती ज्यामुळे हिमनद्या वितळून लद्दाखमध्ये महापूर आला.या महापूरात या गावाची संपूर्ण शेती व पशुधन यांचे अपरिमित हानि झाली.सुदैवाने जिवित हानी झाली नाही.यानंतर २०१० मध्ये लेह शहरात महापूर आला,यात एक चर्तुतांश शहर वाहून गेले.यानंतर २०१३,२०१७ मध्ये येणा-या महापूरांची तीव्रता ही वाढत जाणारी होती!त्या अनुभवी ८० वर्षांच्या गृहस्थाच्या काळात जागतिक तापमानाचे संकट नसल्यानेच त्यांनी कधीही अशी आपदा बघितली नव्हती.

सरकारला दुषणे देण्यापेक्षा स्वत:ला दुषणे द्या ज्यांनी स्वत:च्या गरजा प्रचंड प्रमाणात वाढवून घेतल्या आहेत,असे वांगचूक म्हणतात.पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सिंगल यूज प्लास्टिकवर बंदी आणली होती,त्या निर्णयाचे देशभरातील पर्यावरणवाद्यांनी स्वागत केले मात्र,या प्लास्टिकची निर्मिती करणारे उद्योगपती हे जास्त पॉवरफूल राहीले त्यामुळे मोदी यांना अवघ्या तीनच महिन्यात ही घोषणा मागे घ्यावी लागली!जनतेला कळले देखील नाही,ही घोषणा त्यांनी कधी मागे घेतली.या निर्णयाला आपणच जबाबदार असल्याचे ते म्हणाले.जनतेचा आवाज हा ‘खामोश’होता व प्लास्टिक उद्योगपतींचा आवाज हा खूप जास्त होता!परिणाम,कोणाला भोगावा लागून द्यावा लागणार आहे?असा सवाल ते करतात.स्वत:ला बदलूनही जर आनंद मिळत नसेल तर इतरांसोबत जुळा,असा सल्ला त्यांनी दिला.