नागपूरातील पासष्ट टक्के हेरिटेज वास्तू नामशेष!

यांना अपील केली होती की जितक्या वेगाने ते या शहराचा ‘विकास‘करीत आहेत,त्याच धर्तीवर शहरातील ऐतिहासिक वारसास्थळांच्या संरक्षणासाठी देखील धडाडीची पावले उचलावीत मात्र,२०१७ ते आता २०२४ सालाचे मध्य उजाडले,हेरिटेज संवर्धन समितीच्या बैठकीत निर्णय घेतले जातात ते ऐतिहासिक कस्तरचंद पार्कची भिंत मेट्रो स्टेशनसाठी तोडण्याची परवानगी देण्यासाठी!हेरिटेज अंबाझरी तलावाच्या धरणाला लागून मेट्राेचे ९ पिल्लर उभारण्याची परवानगी देण्यासाठी!हेरिटेज फूटाला तलावात सिमेंट काँक्रिटचे पक्के बांधकाम करण्यासाठी परवानगी देण्यासाठी!

 उदासिन मठ ग्रेड-२ हेरिटेज वास्तू असून याच उदासिन मठाच्या शिव मंदिराच्या संरक्षणापासून ,जीर्ण हेरिटेज वास्तूंच्या संरक्षणाच्या कार्याची सुरवात करण्याचा निर्णय हेरिटेज समितीचे अध्यक्ष अशोक मोखा यांनी २० ऑगस्ट २०१९ रोजीच्या बैठकीत घेतला होता.अद्याप ही ही वास्तू संरक्षणाच्या त्या कार्याच्या सुरवातीची वाट बघत आहे!उदासिन मठाचे महंत शिवानंद महाराज यांनी हेरिटेज समितीकडे बराच पाठपुरावा केला.

त्यामुळे शहरातील सुप्रसिद्ध वास्तूविशारद संदीप पथे यांच्याकडे या वास्तूचा सर्वेक्षण अहवाल तयार करण्याची जबाबदारी २०२१ मध्ये सोपविण्यात आली.संदीप यांनी या शिवमंदिराचा सखोल अभ्यास करुन या पुरातत्व वास्तूच्या जपवणुकीसाठी व पुर्ननिर्माणासाठी किमान ८० लाखांचा खर्च येणार असल्याचा अहवाल दिला.मनपाच्या मूर्तीमंत बुद्धीवंत अधिका-यांनी या पुरात्व वास्तूच्या जीर्णोद्वारासाठी किंमत ठरवली फक्त ३८ लाख रुपये!यासाठी निविदा बोलावण्याची प्रक्रिया ही पार पडली.पहीली निविदा प्रक्रिया रद्द करण्यात आली कारण एका ही कंत्राटदाराने निविदा भरली नाही.दुस-यांदा निविदा काढली असता एका कंत्राटदाराने निविदा भरली २८ लाख रुपयांची!म्हणजे मनपाने ठरवलेल्या किंमतीपेक्षाही १० लाख रुपये कमी!

मूळात हेरिटेजसाठी राज्य सरकार वेगळा निधी राखीव ठेवीत असते तरी देखील एखाद्या इतक्या पुरातन वास्तूच्या जीर्णोद्वारासाठी अवघ्या काही लाखांचा निधी मनपातील बुद्धीवंत अधिकारी मंजूर करतात तेव्हा शहरातील हेरिटेज वास्तूंविषयी त्यांची प्रशासकीय ‘मानसिकता’ काय असते,याचे हे शिवमंदिर एक उदाहरण ठरेल.

शहरातील सिमेंट काँक्रिटच्या रस्त्यांसाठी मात्र चार टप्प्यात ३००,३०० कोटी रुपये मंजूर होऊन १२०० कोटींचे सिमेंटचे रस्ते शहरात बांधले जात असताना,तीन शतकांपूर्वीची एखादी पुरातत्व वास्तू जतन करण्यासाठी मात्र एक कोटींचाही निधी मनपा मंजूर करीत नाही.या ही घटनेला आता दोन वर्षांचा काळ लोटून गेला आहे.या वास्तूची फाईल त्या काळी जर कोणी पुढे सरकवली असेल तर ती संतरंजीपुराचे सहायक आयुक्त गेडाम यांनी,असे काही लोक सांगतात.त्यामुळे किमान निविदा प्रक्रिया तरी पार पडली.

नुकतेच नागपूरातील ‘झिरो माईल’ हेरिटेजच्या प्रकरणावर मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाने मनपा प्रशासनाच्या वेळकाढू वृत्तीवर कठोर ताशेरे ओढले.झिरो माईलच्या संवर्धनासाठी उच्च न्यायालयाने स्वत:हून जनहित याचिका दाखल करुन घेतली आहे.वारसा निधीची तरतूद असतानाही प्रशासन कश्‍याप्रकारे फाईलींवर बसण्याचे कार्य करते,हे न्यायायाच्याही लक्षात आणून देण्यात आले.जगप्रसिद्ध ‘लोणार‘ सरोवराच्या संवर्धनाची देखील हीच गत आहे.आपल्या वारसा स्थळांविषयी राजकीय व प्रशासकीय अनास्था ही येत्या काही वर्षात या शहराचा इतिहासच कायमचा पुसुन काढणार असल्याची खंत शहरातील वास्तूविशारद व्यक्त करतात.सीताबर्डीतील ग्लोकल मॉलच्या निर्मितीमध्ये अशीच पुरात्व बाहूली विहीर नामशेष झाली आहे,हे विशेष्!

इतवारी रेल्वे स्टेशनजवळील शिवलिंगांच्या पुसट झालेल्या अवशेषावर नागपूरकर नागरिक सरळ मूत्रविसर्जन करतानाचे भयंकर चित्र आढळते,असे वास्तूविशारद निकिता रमाणी सांगतात.मेंदीबाग परिसरात तर अगणिक शिव मंदिर आहे.माझे घर तीन नल चौकात ज्या ठिकाणी आहे तिथून जागनाथ बुधवारी मंदिरातपर्यंत एकूण एकशे आठ शिवलिंग असल्याची माहिती त्या देतात.सोनेगाव तलावाजवळील आमराईतील हेरिटेज मुरलीधर मंदिरावर अतिक्रमण होणार होते मात्र,न्यायालयाने त्यावर स्थगिती दिल्याने अद्याप ते वाचले आहे.लालगंज मधील बावली विहीर ही देखील अदृष्य झाली आहे.मी गेल्या अनेक वर्षांपासून हेरिटेज वॉकचे उपक्रम राबवित असते तसेच वास्तूविशारद असल्यामुळे आपल्या शहरातील किमान ६५ टक्के हेरिटेज वास्तू या नामशेष झाल्या असल्याचे त्या सांगतात!काही ठिकाणे तर इतक्या भग्न अवस्थेत आहेत की एक स्त्री म्हणून मलाच त्या ठिकाणी जाण्याची भीती वाटते असे निकीता रमाणी सांगतात.गरज आहे तातडीने लृप्त होत चालेल्या आपल्या शहरातील पुरातन वास्तू वाचवण्याची,त्यासाठी या शहराच्या धोरणकर्त्यांनी प्रभावीपणे पुढाकार घेण्याची गरज असल्याचे त्या सांगतात.