सोसण्याची सवय झाली की…

डॉ.ममता खांडेकर

नागपूर,ता.७ सप्टेंबर : एक कवि म्हणतो ‘सोसण्याची सवय झाली की हसण्याची सवय सुटून जाते’सध्या नागपूरातील बाजारगांव येथील सोलार एक्सप्लोझिव्ह कंपनीत ज्याप्रमाणे वारंवार स्फोट होऊन निष्पाप कामगारांच्या देहाचे तुकडे सर्वदूर विखूरतात त्याचे वैषम्य, या कंपनीच्या मालकाला,व्यवस्थापकाला,राजकीय नेत्यांना आणि व्यवस्थेला वाटत नाही त्यामुळेच या कविचे शब्द आयुष्याच्या राहाटगाड्यात सार्थक वाटतात.

नागपूरच्या ४० किलोमीटर अंतरावर नागपूर-अमरावती महामार्गावर चाकडोह,बाजारगांव परिसरात सोलार डिफेन्स अँड एरोस्पेस लिमिटेड(एसडीएएल)ही कंपनी आहे.या कंपनीत ४ सप्टेंबर २०२५ रोजी मध्यरात्री पुन्हा एकदा स्फोट झाला,या स्फोटात मयूर गणवीर या तरुणाचा मृत्यू झाला तर २४ जण जखमी झाले यात पाय गमावलेल्या दोघांची प्रकृति गंभीर आहे.याच कंपनीत १७ डिसेंबर २०२३ रोजी असाच स्फोट झाला होता.यात ९ कामगारांचा मृत्यू झाला होता यात सहा महिला व तीन पुरुष होते.पहाटे घरुन गेलेल्या देहांचा कोळसा झाला होता,त्यांच्या अवयवांचे तुकडे गोळा करुन २० पाकीटातून शवविच्छेदनासाठी मेडिकल रुगण्यालयात पोहोचले होते….!

त्यापूर्वी न्यायवैद्यकशास्त्र विभागाकडून चार भाजलेल्या मृतदेहांसह इतर १३ पिशवीतील अवयवांचे नमुने डीएनए चाचणीसाठी पाठविण्यात आले होते.मेडिकलच्या शवविच्छेदनगृहात इतिहासात प्रथमच स्फोटात विस्कळित झालेले मूत्रपिंड,ह्दयासह मानवी देहाचे इतर अवयव एकत्र करुन दोन दिवसात ३३ पाकिटांत आणले गेले होते.एकाच पाकिटात अनेक मृतदेहाचे अवयव मिसळले गेले होते!

सकाळी ६ वाजताची नोकरी असल्याने बरेच कामगार पहाटेच घरुन निघाले.त्या दिवशीच्या रविवारचा सूर्य त्यांच्या जीवनातील अखेरचा उगवला होता,याची त्यांना कल्पना देखील नव्हती.घड्याळ्यात सकाळचे ८ वाजून ४३ मिनिटे झाली अन्..एक प्रचंड स्फोट झाला.कामगारांच्या देहाचे तुकडे होऊन घटनास्थळी विखुरले.अंत्यसंस्कार करण्याची देखील वेळ त्यांच्यावर आली नाही.सहा महिलांसह नऊ कामगारांचे प्राण या स्फोटात स्वाहा झाले.महत्वाचे म्हणजे हे सर्व अवघे चाळीसीच्या आतील वयाचे होते.आरती सहारे ही तरुणी अवघ्या २० वर्षांची होती.तर श्‍वेताली मारबते आणि मोसम पटले हे अवघे २३ वर्षांचे होते.

या ही घटनेत सुरवातीला कंपनीचे व्यवस्थापक,मालक काहीच सांगायला तयार नव्हते.नंतर नातेवाईकांचा आक्रोश वाढला व मृतांच्या नावाची घोषणा करण्यात आली…!संपूर्ण वातावरण स्तब्ध होतं.कुणाचा मुलगा,कोणाचा पती,कोणाची आई,कोणाची बहीण नेहमीसारखेच पहाटेच कामावर निघाले होते.मात्र,रोजसारखे ते घरी परतलेच नाही…!त्यांचे चेहरे ही त्यांच्या कुटूंबियांना परत कधी दिसलेच नाही.सगळेच मृतक हे अत्यंत गरीब कुटूंबातील होते.अत्यंत कमी पगारावर ते जीवघेणे स्फोटक हाताळत होते.कपंनीच्या मालकाला जणू आपले आयुष्यच त्यांनी ठेक्यावर दिले होते.

तो काळ डिसेंबर महिन्यात नागपूरातील हिवाळी अधिवशेनाचा होता.परिणामी, तत्कालीन मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे,उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी घटनास्थळी भेट दिली तर सायंकाळी ७ वा.च्या सुमारास उपमुख्यमंत्री अजित पवार घटनास्थळी पोहोचले.‘मतदकार्य वेगाने पूर्ण करा’असा नेहमीचाच जुमलारुपी आदेश जिल्हाधिका-यांना देण्यात आला तसेच मृतांच्या कुटूंबियांना ५ लाखांची मदतराशि घोषित झाली.मात्र,स्फोटासाठी कारणीभूत असणारे,गरीब कामागारांच्या जीवावर उदार झालेले व्यवस्थापक,मालक यांच्यावर निष्काळजीपणातून ९ कामगारांच्या मनुष्यवधासाठी,कोणत्याही कारवाईचे आश्‍वासन या तिन्ही महानुभवांकडून त्यावेळी देखील मिळालेच नाही….!

अतिशय अल्प पगारात कसाबसा कुटूंबाचा गाडा खेचणारे त्यांच्या जीवाचे माेल ते काय असणार?मालकाच्या ‘राजकीय वजनापेक्षा’निश्‍चितच कमी…!२० वर्षीय आरती सहारेने तर घरी कोणी कमावतं नसल्याने लग्नसुद्धा केले नव्हते…!तिच्या वडीलांना पक्षाघात झाल्याने ते अंथरुणावरच खिळले होते.आई वनिता या मुक्या होत्या,बोलू शकत नव्हत्या.लहान बहीणीच्या लग्नाची चिंता आरतीला होती.बारावीपर्यंत शिक्षण झालेली आरती चार वर्षांपूर्वी या मृत्यू देणा-या कंपनीत नोकरीवर लागली होती.पैसे जमा करुन लहान बहीणीचे हात तिने पिवळे केले….!

पाचगाव येथे राहणारा २३ वर्षीय मोसम पटले.वयाच्या दहाव्या वर्षीच वडिलांचे निधन झाले.दोन्ही भावंडे पितृछायेला पोरकी झाली मात्र,आईच्या कष्टाची जणीव ठेवीत त्याने आपले पोलिटेक्नीकचे शिक्षण पूर्ण केले.काही काळ संभाजीनगरमध्ये नोकरी केली,नंतर बाजारागावातील मृत्यूच्या कंपनीत चार महिन्यांपूर्वीच रुजू झाला होता..लहान भाऊ सावन व आई शीला पटले यांच्या समोर आता मोसम कुठेही नाही,आहे ती कंपनीने दिलेले वीस लाख व शासनाने दिलेले ५ लाख अशी २५ लाख रुपयांची नुकसान भरपाई….!

याच स्फोटात कारंजा घाडगे(जि.वर्धा)येथील तीन तरुणींचा देखील मृत्यू झाला.कारंजा येथे आपल्या भावाच्या घरी,तिच्या दोन मुलांचा सांभाळ करीत पुष्पा श्रीरामजी मानापूरे(वय ३८ वर्ष)या सोलार कंपनीत कामावर होत्या.रविवारी पहाटेच आपल्या मुलांचा लाड करीत त्या कामावर गेल्या होत्या….!त्या मुलांच्या जन्मदात्रीच्या मृत्यूची किंमत पंचवीस लाख रुपये आता त्यांच्या नातेवाईकांना मिळाली असावी…!कन्नमवार गांवातील २० वर्षीय स्वेताली दामोदर मारबते ही तीन वर्षांपूर्वी साेलार कंपनीत रुजू झाली.घरची परिस्थिती अतिशय हलाकीची.आई-वडील दोघेही रोजमजुरीची कामे करणारी.त्यांना तिन्ही मुलीच होत्या.स्वेताली हीच त्यांचा मूलगा होऊन सोलार कंपनीजवळील कोंढाळी येथे खोली भाड्याने घेऊन नोकरी करीत होती.कंपनीच्या गाडीने ती कामावर जाणे-येणे करीत होती मात्र,त्या रविवारी कंपनीत तिचे जाणे तर झाले…येण मात्र अवयवांच्या रुपात मेडीकलमध्ये झाले…!

रुमीला विलास उईके ही तालुक्यातील जंगल क्षेत्रात असलेल्या ढगा या गावची रहीवासी.उईके कुटूंबाची परिस्थितीही अतिशय बेताची.गावावरुन दररोज जाणे-येणे शक्य नसल्याने ती पण कोंढाळीत खोली भाड्याने घेऊन राहत होती.तिच्या मृत्यूची बातमी गावात येऊन धडकताच तिच्या कुटूंबियांनी एकच हंबरडा फोडला.तिच्या मृत्यूच्या दु:खापेक्षा ती ज्या पद्धतीने जग सोडून गेली,ते भयंकर वदेनादायी ठरले होते…!यूनिट मधील १२ कामगारांपेैकी ज्या ९ कामगारांचा मृत्यू झाला त्यापैकी एक दूर्देवी मृत्यू रुमीलाचासुद्धा होता…!

भूजच्या २३ वर्षीय भाग्यश्री लोणारेची शाेकांतिकाही नि:शब्द होती.चंद्रपूरच्या ब्रम्हपुरीपासून सुमारे ३० किमी अंतरावरील भूज़ हे तिचे छोटेसे गांव.कुटूंबात सर्वात लहान. पुढच्या वर्षी तिचा विवाह करण्यासाठी स्थळ पाहणे सुरु होते.तिचे वडील अल्पभूधारक शेतकरी तर तीन मोठ्या बहीणींचे लग्न झाले होते.तिने नर्सिंगचे शिक्षण घेतले होते.मात्र,घरची हलाकीची आर्थिक परिस्थिती लक्षात घेता तिने सोलार कंपनीमध्ये जोखिमेची नोकरी स्वीकारली.नेहमीसारखी भाग्यश्री सकाळच्या पाळीत कंपनीमध्ये दाखल झाली,ती चिंधड्या होऊनच त्या रविवारी बाहेर पडली..!